Gaşiye Sûresi 25 ve 26. Âyetleri Üzerinden İnsan, Toplum ve Sorumluluk Üzerine Bir Düşünüş
Evet, bir ilâhiyatçı değilim. Ama Yüce dinimiz İslâm’ın emir ve yasaklarının toplumsal ve kişisel yansımalarını gözlemleyebilen, farz-ı ayn olan temel dini bilgileri almış, “doğruluk ve hakikatin” tutkunu olan sorumlu bir Müslüman olarak yazmak istedim. Bu konuda değerlendirme yapma ve yazma cesaretinden dolayı da “Ahiretliğime” şükranlarımı sunuyorum.
Biz, dünyaya geldiğimiz andan itibaren sonu gelecek bir hayatın içerisinde yol almaya başlarız. Büyür, öğrenir, tanır, sever, sevilir, tercihlerde bulunur, hatalar yapar, doğruların peşinden gideriz. Bazen bir başkasının hayatına dokunur, bazen bir hayatı güzelleştirir, bazen de farkında olarak veya olmayarak bir başkasının hayatında derin izler bırakırız. Tüm bu yaşanmışlıkların içerisinde çoğu zaman unuttuğumuz bir gerçek vardır. O da: Bu hayatın bir başlangıcı olduğu gibi bir de sonu, yapılan her şeyin de bir karşılığı olmasıdır.
Yüce Allâh, Gaşiye Sûresi’nin 25 ve 26. âyetlerinde şöyle buyurur:
Anlamı: “Şüphesiz onların dönüşü yalnızca bizedir. Sonra onların hesabını görmek de elbette bize aittir.” (Diyanet Kur’ân-ı Kerîm Portalı)
Bu iki âyet, insanın dünya hayatındaki varlığını ve sorumluluğunu anlaması bakımından son derece önemli bir hakikati ortaya koymaktadır. İnsan nereye giderse gitsin, hangi makama ulaşırsa ulaşsın, hangi imkânlara sahip olursa olsun, nihayetinde bu hayattan dönüş Allâh’adır. Hesap da O’na aittir. Peki, bu hakikatin farkında olan insanın yaşantısı nasıl olmalıdır? Bu bilinç, toplumsal ilişkilerimize, birbirimize bakışımıza, adalet anlayışımıza ve kendi iç dünyamıza nasıl yansımalıdır? Düşündük mü acaba? Bence asıl üzerinde durmamız gereken mesele tam da burasıdır.
Demem O Ki Önce Kendimizi Sorgulamayı Öğrenmeliyiz
Çağımız insanlarının kahir ekserisinin dikkat çeken alışkanlıklarından biri de başkalarının hayatları hakkında hüküm vermekte gösterdikleri rahatlıktır. Kim kimin nasıl yaşadığını, neyi neden yaptığını, hangi tercihte bulunduğunu, ne kadar iyi veya kötü olduğu konusunda çoğu zaman yeterince bilgi sahibi olmadan değerlendirmeler yapabilmektedir. Bir insanın geçmişini bilmeden geleceğine hükmediyor, bir davranışından hareketle bütün karakterini tanımlayabiliyor, kimi zaman da (çoğu zaman) kendi kusurlarımızı görmezden gelerek başkalarının kusurlarını büyütebiliyoruz. Halbuki insanın kendi nefsini sorgulaması, başkalarının kusurlarını eşelemesinden çok daha kıymetli bir başlangıçtır. Kendi sözlerimize, davranışlarımıza, niyetlerimize, kazancımıza, insanlara karşı tutumumuza ve üzerimizde bulunan haklara ne kadar dikkat ediyoruz? Bir başkasının yanlışını konuşurken kendi yanlışımızı hatırlıyor muyuz? Bir insanın hatasını ortaya koyarken onun da bir kul/insan olduğunu, yanılabileceğini, pişmanlık duyabileceğini ve Allâh’ın rahmetine sığınabileceğini düşünüyor muyuz? İşte hesap gününe iman etmek, biraz da bu soruları kendimize sorabilmektir.

İnsanları Yargılamak ile Hakkı ve Adaleti Savunmak Aynı Şey Değildir
Sevgili dostlar, burada önemli bir ayrımı gözden kaçırmamak gerekir. Allâh’ın nihai hesabın maliki olması, insanların dünyada birbirlerine karşı sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Haksızlık karşısında susmayı, kötülüğe göz yummayı veya adaletsizliği görmezden gelmeyi de gerektirmez. Yüce Dinimiz İslam, hakkı gözetmeyi, adaleti ayakta tutmayı, iyiliği tavsiye etmeyi ve kötülüğe karşı mücadele etmeyi emreder. Lakin bunları yaparken de ölçülü, dürüst ve adil olmayı ister. Mesela bir makam sahibi, kendisine verilen yetkiyi insanlara hizmet etmek yerine onları ezmek için kullanıyorsa, bu yalnızca idari bir yanlışlık değildir. Aynı zamanda bir emanetin ihlalidir. Bir işveren, çalışanının emeğinin karşılığını vermiyorsa, bir esnaf alışverişte insanları aldatıyorsa, bir yönetici yakınlarını korumak adına hakkı başkalarından esirgiyorsa, bunların her biri insanın hem dünyada hem de ahirette sorumluluğunu ilgilendiren hadiselerdir. Burada mesele insanları yargılamak değil, hakkın yerini bulmasını sağlamaktır. Çünkü adalet, kişilere göre değişen bir ayrıcalık değil, herkes için gözetilmesi gereken bir değerdir.
Kendimizi Hesap Vermez Görmek Toplumsal Bozulmanın Başladığı İlk Yerdir
Bir toplumda ahlaki değerlerin zayıflaması çoğu zaman büyük olaylarla başlamaz. Bazen küçük gibi görünen şeylerle, zaman içerisinde normalleştirilen çok büyük yanlışlarla dolaşıp durur. Yalan söylemenin işini kolaylaştırdığını düşünenler, emanete ihanet etmeyi fırsat olarak görenler, başkasının hakkını kendi menfaatinden daha değersiz sayanlar, gücü eline geçirdiğinde ölçüyü kaybedenler ve daha niceleri “bozan” olarak insanların ahlarını alırlar.
Daha da düşündürücü olan ise bütün bu yanlışların zamanla olağan ve sıradan karşılanmaya başlanmasıdır. Evet, sizin de dediğiniz gibi tüm bunların zamanla olağan/sıradan karşılanmaya başlanmasıdır. Bir insanın yaptığı yanlışı, makamı veya yakınlığı sebebiyle görmezden gelmek; aynı yanlışı başka biri yaptığında onu ağır şekilde eleştirmek, adalet duygusunun zedelendiğinin açık bir göstergesidir. Kendi yakınımızın hatasına mazeret ararken başkasının hatasına hüküm vermek, kendi çıkarımız söz konusu olduğunda ilkelerimizi tarumar edip, menfaatimize dokunmayan haksızlıkları görmezden gelmek “insana” hiç yakışmayan şeylerdendir.
Bunların her biri insanın kendisine sorması gereken soruları çoğaltmaktadır. Oysa insan, dünyada sahip olduğu hiçbir makamın, servetin, şöhretin veya gücün kendisini Yüce Allâh’a hesap vermekten muaf tutamayacağını bilmelidir. Bugün başkalarının önünde güçlü görünmek, yarın hesap vermeyeceğimiz anlamına gelmez.
İnsanın İnsana Bıraktığı İz de Bir Sorumluluktur
Bazen bir sözle bir insanın gönlünü kazanıp, bazen de yine bir sözle yıllarca unutamayacağı bir kırgınlığın müsebbibi oluruz. Bazen bir insanın umudunu yeşertirken bazen de düşünmeden söylediğimiz bir sözle onun hayata bakışını yekle yeksan ederiz. Bir çocuğa gösterdiğimiz şefkat, bir yaşlıya uzattığımız yardım eli, bir ihtiyaç sahibinin mahcubiyetini incitmeden giderdiğimiz ihtiyaç, bir insanın hakkını savunmak için gösterdiğimiz gayretin her biri insan olmanın ve kulluk bilincinin hayatımıza yansıyan örnekleridir. Aynı şekilde bir insanı küçük görmek, arkasından konuşmak, iftira etmek, hakkını yemek, gücümüzü kullanarak onu ezmek de sorumluluğumuzun bir parçasıdır. Unutmamak gerekir ki kul hakkı, yalnızca maddi bir alanda ortaya çıkmaz. İnsanın onuru, itibarı, emeği ve gönlü de korunması gereken değerler arasındadır. Hâlihazırda hesap gününü hatırlamak, yalnızca kendi ibadetlerimizi düşünmek değil, insanlarla olan ilişkilerimizi de gözden geçirmektir. Çünkü iyi bir kul olma gayreti, insanlara karşı iyi bir insan olma sorumluluğundan ayrı düşünülemez.
Bu İki Âyet Bize Neyi Hatırlatmalı?
Gaşiye Sûresi’nin bu iki âyeti, insanın hayatına üç önemli düşünceyi yerleştirmelidir.
İlki; hiçbirimiz bu dünyada kalıcı değiliz. Sahip olduğumuz imkânlar, unvanlar, makamlar ve dünya nimetleri geçicidir. Öyleyse geçici olanın peşinde koşarken kalıcı olan sorumluluklarımızı unutmamalıyız.
İkincisi; herkes kendi niyetinden, tercihinden ve davranışlarından sorumludur. Başkalarının hayatını kontrol etmeye çalışmak yerine kendi hayatımızı doğru yaşama gayretinde olmalıyız. İnsanları iyiliğe davet etmeli, hakkı ve adaleti savunmalı, ancak kimsenin kalbine ve nihai hükmüne sahip olduğumuzu düşünmemeliyiz. Çünkü insanların birbirlerinin hayatları üzerinde hüküm sahibi olduklarını düşünmeleri, zamanla toplumsal ilişkileri ve birlikte yaşama kültürünü zedeler.
Üçüncüsü de Allâh’ın adaletine iman ederek, insanın kendi davranışlarında da adaleti gözetmesidir. Çünkü hesap gününde yani mizanda hesap vereceğine inanan bir insanın, dünyada başkalarına haksızlık etmekten sakınması beklenir.
Bakın dostlarım, elbette insan kusursuz değildir. Yanılabilir, hata yapabilir, bazen nefsine yenilebilir. Lakin önemli olan hatayı savunmak değil, onu fark edebilmek; yanlışı sürdürmek değil, ondan dönebilmek; başkasının kusurunu büyütmek değil, kendi nefsini ıslah etmeye çalışmaktır. İslâm’ın tövbe ve rahmet anlayışı da insana bu kapıyı daima açık tutar.
Hülâsa-i Kelâm
Belki de zaman zaman kendimize sormamız gereken en önemli soru şudur: Ben, bu dünyada nasıl bir insan olarak yaşadım ve ardımda nasıl bir iz bırakıyorum?
Bir insanın hayatına iyilik mi kattım, yoksa yük mü oldum? Birilerinin hakkını mı korudum, yoksa kendi menfaatim için görmezden mi geldim? Gücümü insanları incitmek için mi kullandım, yoksa birilerinin hayatını kolaylaştırmak için mi? Başkalarının eksiklerini konuşurken kendi eksiklerimi ne kadar görebildim? Çünkü bir gün hepimiz, dünyada sahip olduğumuz bütün unvanlardan, imkânlardan ve ayrıcalıklardan uzak, yalnızca kendi hayatımızın hesabıyla Yüce Allâh’a hesap vereceğiz. O gün ne makamımız ne çevremiz ne de insanlar arasında oluşturduğumuz görüntü bizim yerimize konuşamayacak.
İnsan olarak yaptıklarımız, niyetlerimiz ve Rabbimizin adaletinde vereceğimiz hesapla yüzleşeceğiz. Öyleyse bugün birbirimizi anlamaya, hakkı gözetmeye, adaleti yaşatmaya, iyiliği çoğaltmaya ve önce kendimizden başlayarak daha güzel bir hayat inşa etmeye çalışmalıyız. Başkalarının hesabını tutmakla geçirdiğimiz zamanı, kendi hayatımızı güzelleştirmek için değerlendirelim. Çünkü hesabımızı tek başımıza vereceğiz. O dehşetli günün dehşetinden korunmalıyız. Hayırlı amellerimizi çoğaltıp hayatımızda iyilikleri, güzellikleri ve hayırları çoğaltmalıyız. Zira dönüş Yüce Allâh’adır, hesap O’nundur. Ve belki de insan olmanın en büyük sorumluluğu, bir gün vereceğimiz hesabı düşünerek bugün nasıl yaşadığımıza dikkat etmektir.
Kalalım hikmetle ve sağlıcakla…
Gökmen CAN-Eğitimci Sosyolog


El Alâ suresi 16-17 ayet meali “Fakat siz dünya hayatını tercih ediyorsunuz.” “Oysa âhiret daha hayırlı ve süreklidir.” bu ayet mealleride hakikatı haykırıyor. Kim gerçek anlamda ayetleri haytaına tatbik ederse gerçek kurtuluşa erecektir.
Amenna Ahiretliğim Amin. Biiznilleh
el âlî imran suresi 145. ayet meali “”Hiçbir kimse Allah’ın izni olmadan ölmez; o belli bir vakte bağlanmıştır. Kim dünya nimetini isterse ona ondan veririz; ve kim ahiret nimetini isterse ona ondan veririz. Şükredenlerin mükafatını vereceğiz.””