BİLGİ VE AMEL ARASINDAKİ UÇURUM

BİLGİ VE AMEL ARASINDAKİ UÇURUM

Aklı ile Konuşup Nefsi ile Yaşamak

Ahretliğim Ömer DEMİR Kardeşime İthafen…

Her bir kimsenin bildiği üzre insanoğlu, varlık aleminin en şereflisi olarak yaratılmış; kendisine ifade yeteneği ve doğruyu yanlıştan ayırma yetisi bahşedilmiştir. Lakin insanın trajedisi, bildiği ile yaptığı, dili ile kalbi, aklı ile nefsi arasındaki o derin çatlakta gizlidir. Bugün modern Müslüman profilinin en temel sancısı, “Akli ile konuşup nefsi ile yaşamaktır.” Bu durum, sadece kişisel bir tutarsızlık olmayıp, aynı zamanda toplumsal çürümenin ve manevi erozyonun ana kaynağıdır. Çok ciddi sorunların temelindeki örüntülerdir.

Epistemik (Bilgisel) Doygunluk ve Ameli Yoksunluk

Modern çağ (!), bilgiye ulaşımı kolaylaştırırken, bilginin hayata nakşedilmesini zorlaştırmıştır. Müslüman kimse, teorik olarak neyin “hak” neyin “bâtıl” olduğunu, hangi davranışın “hayırlı” hangisinin “münker” olduğunu zihinsel bir süzgeçten geçirebilir. Akıl, vahyin ışığında doğruyu tasdik eder; lakin irade, nefsin arzuları karşısında felç olur. İradenin nefse teslimiyeti hayatları karartmakla kalmayıp ahiretlerin de akıbetini heba eder.

İfade etmeye çalıştığımız bu durum, Yüce kitabımız Kur’an-ı Kerim’de en sert şekilde eleştirilen hususlardan biri olmuştur. Saf sûresi 2. ve 3. ayetlerde Rabbimiz şöyle buyurur:

Anlamı: “Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah nezdinde büyük bir gazap nedenidir.”

Burada dikkat çeken husus/kesim/taraf ve muhatabın “iman edenler” olmasıdır. Yani kişi iman dairesindedir, doğruları biliyordur lakin eylemsizlik veya eylemdeki tutarsızlık ya da sapkınlık onu ilahi gazaba yaklaştırmaktadır.

Nefsin Tahakküm Durumu ve Aklın Rehin Alınması

İnsan psikolojisinde akıl, bir rehberdir; nefis ise itici bir güçtür. Normal şartlarda aklın nefsi dizginlemesi gerekirken, “aklıyla konuşup nefsiyle yaşayan” kişide bu denge tam tersine dönmüştür. Kişi, dini ve ahlaki değerleri birer retorik (söz sanatı) olarak kullanır. Hatta bunu kullanmaktan da kaçınmaz. Kürsülerde, sosyal mecralarda veya dost meclislerinde adaletten, dürüstlükten, kanaatten ve takvadan bahsederken; ticaretine hile, diline gıybet, kalbine haset ve hayatına israf sızdırmıştır.

Buradaki en büyük tehlike “sözde akılcılık” tır. Daha net ifadeyle kişinin, nefsinin isteklerini aklına uydurma çabasıdır. Harama kılıf bulmak, lüksü ihtiyaç gibi göstermek, kibri “izzet-i nefis” olarak tanımlamak bu kötü ve yıkıcı gidişatın bir parçasıdır. Peygamber Efendimiz Aleyhisselam bu durumu bir hadis-i şeriflerinde şöyle özetler:

Manası: “Akıllı kişi, nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrası için çalışandır. Aciz kişi ise, nefsini arzularına tabi kılan ve Allah’tan (olmayacak şeyler) temenni edendir.” (Tirmizi).

Kişisel ve Toplumsal Tahribatlar

Bu ikili yaşam biçimi hem kişide hem toplumda ağır hasarlar bırakır:

Kişisel Tahribat: Şahsiyet Parçalanma Durumu

Söylediği ile yaşadığı birbiriyle uyuşmayan insan, iç dünyasında sürekli bir çatışma yaşar. Bu çatışma zamanla vicdanın körelmesine yol açar. Hele kişi kendi yalanına inanmaya başlarsa o zaman da “münafıklık alameti” olan öz-tutsaklık başlar. Kalp, bildiği gerçeği yaşamamanın verdiği ağırlıkla kararır. İmam Gazali’nin tabiriyle, amel edilmeyen ilim, kişinin aleyhine delil olmaktan başka bir işe yaramaz. Allah bizleri korusun. Âmin.

Toplumsal Tahribatla Birlikte Güven Bunalımı ve Deizmin Ayak Sesleri

Toplum, sadece bir Müslümanın ağzından çıkan bal gibi sözlere değil, ayaklarının attığı adımlara da bakar. Eğer İslam’ın en güzel ilkelerini anlatanlar, hayat pratiğinde bencillik, adaletsizlik ve dünya hırsı sergiliyorsa, bu durum özellikle genç nesillerde “inandığı gibi yaşamayanların dinine” karşı bir soğukluk oluşturur. Bugün yükselen deizm veya inançsızlık dalgasının temelinde, İslam’ın yetersizliği değil, Müslümanların “bilgi-amel” tutarsızlığı yatmaktadır. Toplumda “örneklik” müessesesi çöktüğünde, din sadece bir folklorik/kültürel bir ögeye dönüşür. Yani şöyle örnekleyebilirim ki bir sonraki yazımızın da konusu olan husustur: Dinin temel noktalarında insanlara ilim öğretenlerin kendileriyle metot olarak ayrışan kimseler için kullandıkları “Ehl-i sünnetin davası heybetli bir dağdır; birkaç karganın konması ona izzet katmaz, uçup gitmeleri de ondan bir şey eksiltmez” ifadesini analiz edecek olursak burada dilinden, elinden ve fikrinden İslâm’dan ayrılacak bir şey görmeyen kimseler için “uçup gitmeleri” ibaresi ciddi anlamda inanç ve itikat sorunudur ki öğrendiğimiz temel ilkelere göre “hükmi soru” ortaya çıkartır. Dediğimiz gibi bu ibare gelecek yazımızın konusu.

Peki, Neden Uygulayamıyoruz?

Değerli dostlar, pratiğe dökülemeyen/dökülmeyen bilginin birkaç temel sebebi vardır:

Sekülerleşen Zihin Yapısı: Dünya hayatının ebedi olduğu vehmi ki buna tul-i emelde denilmektedir. Bu, ahiret bilincini sadece zihinsel bir kabule indirger, kalbi bir endişeye dönüştürmez. Özellikle maddi çıkarların ve dünyaya otağ kurma bilinçaltı bağlanmasının tezahürüdür. Bu da sahibini çok kötü yerlere sürükler.

Çevresel Baskı ve Konfor Alanı: İslam’ın emirleri çoğu zaman kişinin konforunu bozar. Fedakârlık gerektiren durumlarda akıl “doğru budur” derken, nefis “zor gelene” direnir. Hatta bayrak bile açar. Hataları kabul etmek erdemlilik iken bunu nefis mücadelesi yapıp “metaya esir olma” kişiyi uçuruma sürükleyip toplumu da ayrıştırdıkça ayrıştırır.

İlmin “Hâl” Değil “Mal” Edinilmesi: Bilgi, kuşanılması gereken bir ahlak (hâl) yerine, başkalarına karşı üstünlük kurma aracı (mal/meta) olarak görüldüğünde bereketi kaçar. Özellikle elde etmek isteyenlerin akıbetleri, başkalarını korkuttukları hâl üzerine bile olmaktadır. Yani elinden, dilinden ve fikrinden İslâm dairesinin dışında bir şey görülmemiş kimseler için “Ehl-i sünnetin davası heybetli bir dağdır; birkaç karganın konması ona izzet katmaz, uçup gitmeleri de ondan bir şey eksiltmez” ifadesi acı ve vahamet dolu bir hezeyandır. Dediğim gibi birilerinin hoşuna gitmeyecek olan bu ibare ile ilgili yazımız “az sonra” diyerek yayınlanacağını bir kez daha söylemek isterim.

Ne Yapmalıyız? Çözüm Nedir? Sözden Öze Yolculuktur!

Bu habis hastalıktan kurtulmak ve “istikamet” üzere bir hayat sürmek için şu adımların atılması elzemdir:

Nefis Muhasebesi: Kişi her gün, “Bugün hangi doğrumu hayata geçirdim? Hangi yanlışımı bilgimle savundum?” sorusunu kendine sormalıdır. Peygamber Efendimiz Aleyhisselamın da dediği gibi:

Manası: “Akıllı kimse nefsi hesaba çekilmeden önce nefsini hesaba çeken kimsedir” düsturunu, hayatın merkezine yerleştirilmelidir.

“Hakka’l Yakin”e Niyet ve Varış: Bilgi, sadece kitabi bir veri olmaktan çıkarılıp, tefekkür ve ibadetle kalbe indirilmelidir. Kalbe inmeyen bilgi, dilde eğreti durur. Zikir ve tefekkür, bilginin amele dönüşmesini sağlayan manevi yakıtlardır. Bunlardan yoksunluk, büyük kayıpların ve hadiselerin kaybedilen irtifalarındandır.

Sadıklarla Beraber Olmak: Tevbe sûresi 119. ayette buyurulduğu gibi:

Anlamı: “Ey iman edenler! Allah’tan korkun ve sadıklarla beraber olun.”

İnsan, çevresinin rengine bürünür. Söylediğini yaşayan, özü sözü bir insanların meclisi, nefsin terbiyesinde en etkili okuldur. Bu okul aslında kurtuluş mezuniyeti ihtimali güçlü meclislerdir. Tabii bir müjdeye nail olup, haber edilmiş değildir kişilere. Ama nasılsak öyle yaşarız, nasıl yaşarsak öyle ölür ve nasıl ölürsek de öyle haşr ediliriz. Kendilerine müntesip olmadıkları için herkesi “sapmış” olarak görmek bencillik ve kibrin, İslâm’ı anlayamamanın bir göstergesidir. “Ben doğruyum” diyerek yanlış kabul ettikleriyle ilmi mülahazalar yerine ayrılığı derinleştirmek tam bir akıl tutulmasıdır.

Küçük Adımların Gücü: Dağ gibi yığılmış hataları bir anda düzeltmek zor gelebilir ve zordur da. Ancak bilinen bir hakikati (örneğin yalanı terk etmek, namazı ikame etmek, infak etmek) tavizsiz bir şekilde hayata geçirmek, diğer doğruların kapısını açacaktır. Aralanan ve açılmaya başlanan kapıyı ardına kadar götürmek de biiznilleh kolaydır ve sahiplerine büyük bir nimettir.

Yani Diyorum ki

Akıl, bize yolu gösteren bir fenerdir. Lakin o yolda yürümek iradenin ve kalbin işidir. Müslüman, sadece “doğru konuşan” değil, “doğruyu yaşayan” insandır. Aişe validemize Peygamber Efendimiz’in ahlakı sorulduğunda “O’nun ahlakı Kur’ân’dı” cevabını vermiştir. Bu, bilginin ete kemiğe bürünmüş halidir.

Eğer bizler, aklımızla tasdik ettiğimiz ilahi hakikatleri nefsimizin arzularına kurban etmeye devam edersek hem kendimizi hem de temsiliyle yükümlü olduğumuz İslam davasını zedeleriz. Çözüm ne peki? Dildeki iddiayı, kalpteki ihlasla birleştirip secdede, çarşıda, evde ve her nefeste “dosdoğru” olabilmektir. Unutulmamalıdır ki; Allah nezdinde değerli olan, ne kadar bildiğimiz değil, bildiğimizle ne kadar O’nun emrine amade olduğumuzdur.

Kendi iç dünyamızdaki o büyük çatlağı kapatmak, “inandığımız gibi yaşamak” adına atacağımız her adım, sadece bizi değil, içinde bulunduğumuz toplumu da ihya edecektir. Bunu kim istemez ki!

Kalalım sağlıcakla…

Gökmen CAN-Eğitimci Sosyolog